biểu tượng sống động của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã vượt lên trên phạm vi của một địa phương để trở thành biểu tượng của bản sắc văn hóa dân tộc ở cấp quốc gia, đồng thời được cộng đồng quốc tế ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những thay đổi về tổ chức không gian hành chính, việc tiếp nối truyền thống thờ Quốc Tổ không chỉ là câu chuyện bảo tồn di sản văn hóa mà còn đặt ra nhiều vấn đề mới trong việc giữ gìn thuần phong mỹ tục và phát huy những giá trị cốt lõi của truyền thống văn hóa.
Thực hành tín ngưỡng thờ Quốc Tổ từ lâu đã trở thành một biểu hiện sống động của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” ăn sâu trong tâm thức mọi người dân Việt qua bao thế hệ. Thông qua các nghi lễ thờ cúng trang nghiêm tại Đền Hùng, người dân bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến vị tổ tiên chung-các Vua Hùng-người có công khai thiên lập quốc, đặt nền móng cho nhà nước đầu tiên, khơi nguồn bản sắc văn hóa và tinh thần đoàn kết của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Nghi thức rước kiệu lên Đền Hùng năm 2026 thể hiện nét đẹp truyền thống. Ảnh - Báo Quân đội Nhân dân
Không chỉ dừng lại ở các nghi lễ dâng hương, cúng lễ thường ngày và vào ngày sóc (đầu tháng), ngày vọng (giữa tháng), việc tôn tạo, gìn giữ không gian di tích, cảnh quan linh thiêng cũng là một phần quan trọng trong thực hành tín ngưỡng. Những hoạt động như tu bổ đền, miếu, chăm sóc rừng cây, giữ gìn vệ sinh môi trường hay hướng dẫn du khách hành lễ đúng chuẩn mực đều phản ánh ý thức cộng đồng và tinh thần trách nhiệm đối với di sản chung.
Bên cạnh đó, việc tổ chức Lễ hội Đền Hùng hằng năm không chỉ là dịp tưởng niệm mà còn là không gian văn hóa sống động, nơi hội tụ các giá trị truyền thống như hát xoan, lễ rước kiệu, lễ tế, trò chơi, trò diễn dân gian... Qua đó, tín ngưỡng thờ Quốc Tổ được tiếp nối một cách tự nhiên, gắn bó với đời sống thường nhật. Có thể thấy, chính sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ, không gian di tích và sinh hoạt cộng đồng đã làm nên sức sống bền vững của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam trong dòng chảy hiện đại.
Tỉnh Phú Thọ-vùng đất Tổ linh thiêng-từ lâu đã giữ vai trò trung tâm của tín ngưỡng thờ Quốc Tổ, với quần thể di tích Đền Hùng là điểm hội tụ của lòng tri ân và niềm tự hào dân tộc. Hằng năm, vào dịp giỗ Tổ mồng 10 tháng Ba âm lịch, hàng triệu người dân từ khắp mọi miền đất nước và kiều bào ở nước ngoài lại hành hương về đây, tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi quá khứ và hiện tại giao hòa trong một nghi lễ mang tính cộng đồng và cộng cảm sâu sắc.
Đề cao ý thức người dân trong việc giữ gìn, phát huy truyền thống thờ Quốc Tổ
Trong bối cảnh tái cấu trúc địa giới hành chính theo hướng tinh gọn, hiệu quả, với việc sắp xếp còn 34 tỉnh, thành phố, vai trò của Phú Thọ nói riêng và không gian văn hóa thờ Quốc Tổ nói chung đang đứng trước những yêu cầu mới về quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản đặc biệt này.
Đoàn tế lễ các xã vùng ven Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ) thực hiện lễ rước kiệu truyền thống. Ảnh - Báo Quân đội Nhân dân
Trước hết, việc mở rộng không gian hành chính đồng nghĩa với sự thay đổi về quy mô dân số, diện tích và cơ cấu quản lý văn hóa. Điều này tạo ra cơ hội để xây dựng một chiến lược tổng thể hơn, đồng bộ hơn trong việc bảo tồn và phát huy tín ngưỡng thờ Quốc Tổ; nhưng cũng đặt ra thách thức không nhỏ trong việc bảo đảm tính thống nhất về nhận thức và hành động giữa các địa phương, đặc biệt là trong việc tổ chức lễ hội, quản lý di tích và giáo dục truyền thống.
Một vấn đề đáng chú ý khác là sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội đã làm thay đổi cách con người tiếp cận và thực hành các giá trị văn hóa truyền thống. Việc thờ cúng tổ tiên, tham gia lễ hội hay tìm hiểu về lịch sử dân tộc ngày càng được thực hiện qua các nền tảng trực tuyến. Điều này mở ra cơ hội lớn để lan tỏa giá trị của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đến đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra yêu cầu phải kiểm soát nội dung, tránh tình trạng thông tin sai lệch, thương mại hóa hoặc làm biến dạng các giá trị truyền thống. Vì vậy, việc giữ gìn thuần phong mỹ tục, những chuẩn mực ứng xử văn hóa trong đời sống cộng đồng đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp chính quyền, tổ chức đoàn thể, xã hội và mỗi người dân.
Giải pháp căn cơ là tăng cường công tác giáo dục truyền thống, nhất là trong hệ thống giáo dục phổ thông. Việc đưa nội dung về tín ngưỡng thờ Quốc Tổ, lịch sử thời đại Hùng Vương và giá trị của Lễ hội Đền Hùng vào chương trình học không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về cội nguồn dân tộc mà còn hình thành ý thức trách nhiệm trong việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh các hoạt động truyền thông sáng tạo, sử dụng những hình thức nghệ thuật đương đại, công nghệ số để kể lại câu chuyện về các Vua Hùng một cách hấp dẫn, gần gũi với giới trẻ.
Một hướng đi cần coi trọng là phát triển du lịch văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ cúng Quốc Tổ theo hướng bền vững. Thay vì chỉ tập trung vào mùa lễ hội, cần xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm quanh năm, kết hợp giữa tham quan di tích, tìm hiểu lịch sử, tham gia các hoạt động văn hóa dân gian và thưởng thức ẩm thực địa phương. Điều này không chỉ góp phần giảm tải cho mùa cao điểm mà còn tạo điều kiện để du khách có những trải nghiệm sâu sắc hơn về văn hóa đất Tổ.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tín ngưỡng thờ Quốc Tổ cũng có thể trở thành một “đại sứ văn hóa” của Việt Nam trên trường quốc tế. Việc tổ chức các hoạt động quảng bá, giao lưu văn hóa, triển lãm, hội thảo quốc tế về tín ngưỡng này không chỉ giúp nâng cao vị thế văn hóa của đất nước mà còn tạo cơ hội để học hỏi kinh nghiệm bảo tồn di sản từ các quốc gia khác.
Điều quan trọng nhất vẫn là ý thức của mỗi người dân trong việc giữ gìn và phát huy truyền thống thờ Quốc Tổ. Mỗi hành động nhỏ, từ việc dâng hương đúng mực, giữ gìn vệ sinh môi trường đến việc truyền dạy cho con cháu về ý nghĩa của ngày giỗ Tổ đều góp phần làm nên sức sống bền vững của một di sản văn hóa. Trong một xã hội đang chuyển mình mạnh mẽ, việc giữ gìn thuần phong mỹ tục không phải là sự bảo thủ mà là cách để chúng ta giữ vững bản sắc, định vị mình trong dòng chảy toàn cầu hóa.
Việc tiếp nối truyền thống thờ Quốc Tổ trong bối cảnh mới vì thế không chỉ là trách nhiệm của riêng tỉnh Phú Thọ hay một ngành, một cấp nào mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Đó là hành trình vừa kế thừa vừa sáng tạo; vừa bảo tồn vừa phát triển, để những giá trị tinh thần quý báu của dân tộc không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục lan tỏa, soi sáng cho hiện tại và tương lai.
Lan Oanh ( BTtheo lời GS, TS TỪ THỊ LOAN, Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa Thăng Long, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam)